Bu çalışma, İstanbul’un kent yaşamından ve hafızasından neredeyse tamamen silinmiş bulunan kentsel tarım sistemini ve bu sistemin dönüşümünü toplumsal, ekonomik ve çevresel açılardan ele almaktadır. İlk adımda, özellikle pazara yönelik üretim yapan sebze bahçelerine odaklanan çalışma, bu tarımsal birimlerin, ulaşım imkânlarının sınırlı olduğu bir dönemde, kentin iaşesindeki işlevini ve kent metabolizması içindeki yerini incelemektedir. Tezde, kentin süregelen tarım sistemi çok boyutlu olarak tasvir edildikten sonra, bu sistemin dönüşümü açısından kritik öneme sahip iki döneme, geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemlerine, odaklanılmaktadır. Farklı koşullara sahip bu dönemleri ilişkilendiren ve tez boyunca tartışılan iki temel sorunsal, “kent–kır ilişkisi” ve “kentsel sınır” kavramlarında ifadesini bulmaktadır. Çalışma, geç Osmanlı döneminde nüfus artışı ve kentsel büyümenin mekânsal etkilerine odaklanmakta ve bağ, bahçe ve bostanların arsa geliştirmede oynadıkları etkin ve edilgin rolleri analiz etmektedir. Bu dönemde kentin fiziksel olarak genişlemesinin yarattığı sorunlar, ona modern yönetim anlayışı bağlamında bir sınır koyma çabasını da beraberinde getirmiştir. Çalışma boyunca kentin sınırları meselesi, farklı problemler (gıda ve konut fiyatları, vergiler vb.) ve çeşitli aktörler (belediye, bahçıvanlar, diğer gıda üreticileri, vb.) ile ilişkisi içerisinde ele alınmıştır. Araştırmanın odağı, erken Cumhuriyet dönemiyle birlikte, taze gıda üretimi, dağıtımı ve tüketiminde benimsenmeye başlayan yeni yöntem, imkân ve politikalara yönelmektedir. Bu yıllarda, geç Osmanlı döneminden miras alınan kente sınır çizme sorunsalı devam etmekle birlikte, döneme rengini veren, İstanbul’un bir tarım kenti olup olamayacağı hakkında yürütülen resmî ve kamusal tartışmalardır. Kent, bu dönemde hem sanayi hem de tarımsal anlamda gelişme potansiyeline sahiptir. Ancak, 1934 sonrası yaşanan gelişmeler, İstanbul’da kent içi tarımın kentsel mekândan ve gündelik yaşamdan silinmesine giden yolu açmıştır. Çalışma; hijyen ve estetik standartları dayatan modern yönetim projelerinin benimsenmesi, artan ulaşım kapasitesi ve uygulanan politikalar neticesinde sebze üretim ve tedarik ölçeğinin genişlemesi ve bahçıvanların giderek güçleşen bu koşullarla rekabet edememesi gibi olguların bu dönüşüme etkilerini çözümlemektedir. Bu tez, gelişmekte olan ve birbiriyle ilişkili üç literatüre; kritik kent teorisi, kentsel ekoloji ve kentsel çevre tarihine yaslanmaktadır. Birbiriyle iç içe geçen kentsel dönüşüm ve kent–kır ilişkisi dinamiklerini, İstanbul tarihi açısından inceleyerek adı geçen araştırma alanlarına katkı sunmayı hedeflemektedir.

This study examines Istanbul's urban agricultural system, which has been almost completely erased from the city's life and memory, and its transformation from a social, economic, and environmental perspective. As a first step, the study focuses on market gardens and examines the role of these agricultural units in supplying the city and their place in the urban metabolism at a time when transportation facilities were limited. After presenting a multidimensional picture of the city's ongoing agricultural system, the dissertation focuses on two periods that were crucial to its transformation: the late Ottoman and early Republican periods. The two main themes that link these periods are discussed throughout the dissertation and are expressed through the concepts of the “urban–rural relationship” and the “urban boundary.” The study focuses on the spatial impact of population growth and urban expansion in the late Ottoman period and analyses the active and passive roles played by market gardens, vineyards and orchards in land development. The problems caused by the physical expansion of the city during this period also led to efforts to draw a boundary around the city within the framework of modern administrative thinking. Throughout the study, the issue of urban boundaries is examined in relation to various factors such as food and housing prices, taxes, and a range of actors including the municipality, gardeners, and other food producers. With the early Republican period, the focus of research shifts to the new methods, opportunities and policies that began to be adopted in the production, distribution and consumption of fresh food. Although the question of defining the city's boundaries, a problem inherited from the late Ottoman period, persisted during these years, the era was defined by official and public debates over whether Istanbul could be considered an agricultural city. In the early 1930s, the city had the potential to develop both industrially and agriculturally. However, developments after 1934 paved the way for the elimination of agriculture from urban space and daily life in Istanbul. The study examines the impact on this transformation of factors such as the introduction of modern management projects imposing hygiene and aesthetic standards, increased transport capacity and the expansion of scale of vegetable production and supply as a result of policy implementation, and the inability of growers to compete in these increasingly difficult conditions. This dissertation draws on three evolving and interrelated literatures: critical urban theory, urban ecology and urban environmental history. It aims to contribute to the above-mentioned areas of research by examining the intertwined dynamics of urban transformation and urban–rural relations from the perspective of Istanbul's history.